บทนำ

ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา

สำนักงาน กศน. ได้กำหนดนโยบายและจุดเน้นการดำเนินงาน ประจำปีงบประมาณ 2561 นโยบายเร่งด่วนเพื่อร่วมขับเคลื่อนยุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศ ข้อที่ 3 (2) ยุทธศาสตรด้านการพัฒนาและเสริมสร้างศักยภาพคนให้มีคุณภาพ โดยให้ส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรม (Smart Farmer : เกษตรกรปราดเปรื่อง) และภารกิจต่อเนื่อง ข้อที่ 2 (2.6)ด้านหลักสูตร สื่อ รูปแบบการจัดกระบวนการเรียนรู้ การวัดและประเมินผล งานบริการทางวิชาการ และการประกันคุณภาพการศึกษา โดยให้ส่งเสริมและสนับสนุนการศึกษาวิจัยและเผยแพร่รูปแบบการจัด ส่งเสริม และสนับสนุนการจัดการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย เพื่อให้มีการนำไปสู่การปฏิบัติอย่างกว้างขวางและมีการพัฒนาให้เหมาะสมกับบริบทอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้ สถาบัน กศน.ภาคเหนือ ยังมีพันธกิจในการวิจัยและพัฒนานวัตกรรมทางการศึกษาเพื่อสนับสนุนการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐาน การศึกษาต่อเนื่อง และการศึกษาตามอัธยาศัย กอปรกับในปีงบประมาณ 2560 กศน.อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ ได้จัดโครงการพัฒนาบุคลากรด้านการจัดทำหนังสือเรียน โดยขอความอนุเคราะห์ให้สถาบัน กศน.ภาคเหนือ สนับสนุนวิทยากรในการอบรมให้ความรู้เรื่องการจัดหนังสือเรียนรายวิชาเลือก รายวิชาข้าวโพดหวาน   ซึ่งจากการที่สถาบัน กศน.ภาคเหนือ ได้มีส่วนร่วมในการพัฒนาสื่อการเรียนร่วมกับ กศน.อำเภอแม่วาง ทำให้ทราบข้อมูลพื้นฐานและความเป็นมาของการจัดหลักสูตรรายวิชาเลือกข้าวโพดหวาน ซึ่งเป็นหลักสูตรภายใต้ความร่วมมือของกศน.อำเภอแม่วางกับบริษัท ซันสวีท จำกัด โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อพัฒนาเกษตรกรและบุคลากรให้เป็นผู้มีทักษะและความเชี่ยวชาญในด้านการใช้เทคโนโลยีปลูกข้าวโพดหวานแห่งแรกของประเทศไทย อีกทั้งเพื่อผลิตบุคลากรที่มีความเข้าใจในการปลูกข้าวโพดหวานที่เหมาะสมสำหรับประเทศไทย โดยการร่วมมือพัฒนาหลักสูตรดังกล่าว เป็นการยกระดับเกษตรกรและผลิตบุคลากรให้มีความรู้ ความเข้าใจ และพัฒนาการปลูกข้าวโพดหวานซึ่งเป็นพืชเศรษฐกิจตามบริบทของพื้นที่ โดยใช้เทคโนโลยีที่ทันสมัย การจัดการระบบน้ำ การให้ปุ๋ย การวัดอุณหภูมิ จนถึงการเก็บเกี่ยว การขนส่ง เพื่อให้เกษตรกรและบุคลากรได้นำองค์ความรู้ที่ได้ไปบริหารจัดการอย่างเป็นระบบเพื่อให้ได้ผลผลิตที่มีคุณภาพ นำไปสู่การเพิ่มรายได้และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น สำหรับหลักสูตรรายวิชาข้าวโพดหวานนี้ กศน.อำเภอแม่วาง ได้กำหนดไว้ในแผนการเรียนรู้ของนักศึกษาทั้งระดับประถมศึกษา มัธยมศึกษาตอนต้น และมัธยมศึกษาตอนปลาย โดยบริษัท ซันสวีท จำกัด มีภารกิจในการถ่ายทอดเทคโนโลยีการปลูกข้าวโพดหวานทั้งทางทฤษฎีและปฏิบัติ ณ ศูนย์การเรียนรู้ KC Farm อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่จากความร่วมมือในครั้งนี้ถือเป็นเรื่องที่ดีที่ภาคเอกชนให้ความสำคัญกับการพัฒนาบุคคลากรในสายงานที่เกี่ยวข้อง ซึ่งจะนำไปสู่การพัฒนาที่ต่อเนื่องและยั่งยืนต่อไปในอนาคต การพัฒนาเกษตรกรรุ่นใหม่ให้มีทักษะและความเข้าใจถึงกระบวนการเพาะปลูก และนวัตกรรมต่างๆ ที่มีส่วนสำคัญในการเพิ่มผลผลิตทางการเกษตร ไม่ใช่เพียงแต่ข้าวโพดหวานเท่านั้น แต่หากสามารถต่อยอดองค์ความรู้และสามารถนำไปปรับใช้ได้กับผลผลิตทางการเกษตรอื่นๆ เพื่อเพิ่มคุณภาพให้กับผลผลิตทางการเกษตร ด้วยประสบการณ์จากผู้มีความรู้ ทั้งในด้านทฤษฎีและปฏิบัติ ให้เกษตรกรรุ่นใหม่ได้สามารถเพิ่มประสิทธิภาพของตนเองให้สอดคล้องกับความเป็นอยู่ตลอดจนสร้างคุณภาพชีวิตของเกษตร ชาวไร่ ชาวสวนให้ดียิ่งๆ ขึ้นไป

นอกจากนี้ สถาบัน กศน. ภาคเหนือ ได้เข้าไปศึกษาสภาพการจัดหลักสูตรรายวิชาเลือกข้าวโพดหวานเพิ่มเติม โดยการจัดประชุมผู้บริหารและบุคลากรของ กศน.แม่วาง เมื่อวันที่ 19 มกราคม 2561 ณ กศน.อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ พบว่า กศน.อำเภอแม่วางได้จัดทำแผนการเรียนรู้รายบุคคลรายวิชาข้าวโพดหวาน 3 ระดับ ได้แก่ ระดับประถมศึกษา ระดับมัธยมศึกษาตอนต้นและระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย และเปิดให้ผู้เรียนลงทะเบียนเรียนตั้งแต่ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2560 โดยจัดแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวานดังตารางที่ 1

ตารางที่ 1 ตารางแสดงแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวาน

ระดับประถมศึกษา		ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น		ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย
รหัสวิชา	ชื่อรายวิชา	รหัสวิชา	ชื่อรายวิชา	รหัสวิชา	ชื่อรายวิชา
อช13181	การแปรรูปอาหารจากข้าวโพดหวาน	อช23346	การพัฒนาแผนและโครงงานอาชีพ	อช33428	การพัฒนาแผนและโครงงานอาชีพ
อช13182	การปลูกข้าวโพดหวานเบื้องต้น	อช23386	การปลูกข้าวโพดหวานเพื่อสร้างอาชีพ	อช33534	ข้าวโพดหวาน Smart Farm of Sunsweet
		อช23387	การแปรรูปข้าวโพดหวานเพื่อสุขภาพ	อช33535	การทำปุ๋ย
		อช23388	การป้องกันกำจัดศัตรูข้าวโพดหวาน	อช33536	การปลูกข้าวโพดหวานคุณภาพ
				อช33537	การขายและการตลาดข้าวโพดหวาน
				อช33538	ผลิตภัณฑ์จากข้าวโพดหวานและบรรจุภัณฑ์

          ผู้บริหารสถานศึกษาได้ให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า สถานศึกษาได้จัดแผนการลงทะเบียนเรียนให้ผู้เรียนแต่ละระดับลงทะเบียนเรียนตลอดหลักสูตร จำนวน 4 ภาคเรียน แต่มีเฉพาะระดับมัธยมศึกษาตอนปลายที่สถานศึกษาจัดให้เรียนรายวิชาข้าวโพดหวานSmart Farm of Sunsweet (อช33387) ซึ่งเป็นรายวิชาที่มุ่งเน้นให้ผู้เรียนที่จบหลักสูตรมีทักษะและความเข้าใจถึงกระบวนการเพาะปลูก และนวัตกรรมต่างๆ ที่มีส่วนสำคัญในการเพิ่มผลผลิตทางการเกษตร อาทิเช่น การปลูกข้าวโพดหวานแบบระบบน้ำหยด การปลูกข้าวโพดหวานให้ได้คุณภาพตามข้อกำหนดของบริษัท ซันสวีท จำกัด ตลอดจนสามารถนำความรู้และประสบการณ์ที่ได้รับไปใช้ในการประกอบอาชีพการปลูกข้าวโพดหวานรวมถึงสามารถนำไปปรับใช้ได้กับผลผลิตทางการเกษตรอื่นๆ เพื่อเพิ่มคุณภาพให้กับผลผลิตทางการเกษตร อีกทั้งสามารถนำวุฒิการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย แผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวานเข้าทำงานกับบริษัท ซันสวีท จำกัดได้อีกด้วย ทั้งนี้ ในการลงทะเบียนเรียนระดับมัธยมศึกษาตอนปลายแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวาน ผู้เรียนไม่จำเป็นต้องผ่านการเรียนตามแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวานในระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษาตอนต้นมาก่อนก็ได้ แต่เปิดโอกาสให้มีการเทียบโอนความรู้และประสบการณ์จากการประกอบอาชีพการปลูกข้าวโพดหวาน สำหรับรายวิชาข้าวโพดหวานSmart Farm of Sunsweet (อช33387) กศน.อำเภอแม่วาง ได้กำหนดให้ผู้เรียนลงทะเบียนเรียนในภาคเรียนที่ 3 ของหลักสูตร ซึ่งใน  ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2561 จะเป็นการลงทะเบียนเรียนภาคเรียนที่ 3 ของผู้เรียนที่ลงทะเบียนเรียนแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวานมาตั้งแต่ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2560 ดังตารางที่ 2

ตารางที่ 2 ตารางแสดงแผนการลงทะเบียนเรียนรายวิชาเลือก แผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวานระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย

ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2560 (ภาคเรียนที่ 1)	ภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา 2560 (ภาคเรียนที่ 2)	ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2561 (ภาคเรียนที่ 3)	ภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา 2561 (ภาคเรียนที่ 4)
อช33536 การปลูกข้าวโพดหวานคุณภาพ	อช33535 การทำปุ๋ย	อช33534 ข้าวโพดหวาน Smart Farm of Sunsweet
	อช33537 การขายและการตลาดข้าวโพดหวาน	อช33538 ผลิตภัณฑ์จากข้าวโพดหวานและบรรจุภัณฑ์
	อช33428 การพัฒนาแผนและโครงงานอาชีพ

จากเหตุผลความจำเป็นดังกล่าวข้างต้น เพื่อสอดรับกับนโยบายและจุดเน้นการดำเนินงาน สำนักงาน กศน. ตลอดจนสอดคล้องกับพันธกิจของสถาบัน กศน.ภาคเหนือ ดังนั้น ในปีงบประมาณ 2561 สถาบัน กศน. ภาคเหนือ จึงได้จัดทำโครงการการศึกษาแนวทางส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer กรณีศึกษา : กศน.อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ ขึ้น โดยสถาบัน กศน.ภาคเหนือ จะศึกษาสภาพการดำเนินการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมตามหลักสูตรการศึกษานอกระบบระดับการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 (ปรับปรุง พ.ศ. 2559) แผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวาน ระดับมัธยมศึกษาตอนปลายของ กศน.อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ เพื่อให้สถานศึกษา กศน. ในเขตภาคเหนือ ได้มีแนวทางส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer และสามารถนำแนวทางส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer ไปปรับใช้ในการจัดกระบวนการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมที่เหมาะสมกับบริบทของพื้นที่และความต้องการของกลุ่มเป้าหมายและชุมชนต่อไป

วัตถุประสงค์ของการวิจัย

          เพื่อศึกษาแนวทางส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer

ขอบเขตการวิจัย

1.      ด้านประชากรและกลุ่มตัวอย่าง

1.1  ประชากร

ประชากรที่ใช้ในการวิจัยครั้งนี้ เป็นผู้บริหารสถานศึกษา ครู กศน. ภาคีเครือข่าย และผู้เรียน กศน. ของ กศน.อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ จำนวน 45 คน ประกอบด้วย

1)   ผู้บริหาร กศน.อำเภอแม่วาง จำนวน 1 คน

2)   ครู กศน. จำนวน 15 คน

3)   ภาคีเครือข่ายที่มีส่วนร่วมในการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรม จำนวน 5 คน

4)   ผู้เรียน กศน.ระดับมัธยมศึกษาตอนปลายที่ลงทะเบียนเรียนแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวานในภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2561 จำนวน 24 คน

1.2  กลุ่มตัวอย่าง

กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการศึกษาแนวทางส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer ได้จากการเลือกแบบเจาะจง (Purposive Sampling) จากสถานศึกษาที่มีความพร้อมและดำเนินการจัดการศึกษาขั้นพื้นฐานด้านเกษตรกรรมที่ชัดเจน และมีแนวโน้มที่จะเป็นแบบอย่างที่ดีในการขยายผล จำนวน 24 คน ประกอบด้วย

1)   ผู้บริหาร กศน.อำเภอแม่วาง จำนวน 1 คน

2)   ครู กศน. ที่จัดการเรียนการสอนรายวิชาข้าวโพดหวาน Smart Farm of Sunsweet (อช33387) ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2561  จำนวน 8 คน

3)   ภาคีเครือข่าย จำนวน 3 คน ได้แก่

(1)  ตัวแทนบริษัทซันสวีท จำกัด จำนวน 1 คน

(2)  ตัวแทนหน่วยงานด้านการเกษตรที่มีส่วนร่วมในการพัฒนาหลักสูตรรายวิชาเลือกตามแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวาน จำนวน 1 คน

(3)  ภูมิปัญญาด้านเกษตรกรรมที่มีส่วนร่วมในการพัฒนาหลักสูตรรายวิชาเลือกตามแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวาน จำนวน 1 คน

4)    ผู้เรียน กศน.ระดับมัธยมศึกษาตอนปลายที่ลงทะเบียนเรียนแผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวานในภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2561 จำนวน 12 คน

2.      ด้านพื้นที่

ขอบเขตพื้นที่ที่ใช้ในการวิจัยครั้งนี้ ได้แก่ กศน.อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่

3.      ด้านเนื้อหา

สภาพการดำเนินงานจัดการศึกษาตามแผนการจัดการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวาน ระดับมัธยมศึกษาตอนปลายของ กศน.อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ประกอบด้วย

3.1  ด้านการบริหารจัดการได้แก่ นโยบายจัดการศึกษา การพัฒนาหลักสูตรและสื่อการประสานภาคีเครือข่าย การจัดสรรงบประมาณสนับสนุน การสนับสนุนวัสดุ อุปกรณ์ในการจัดการศึกษาการจัดทำแผนการลงทะเบียนเรียนการกำหนดแนวทางการวัดผลและประเมินผลการนิเทศติดตามฯลฯ

3.2  ด้านหลักสูตรและเนื้อหา

3.3  ด้านผู้สอน

3.4  ด้านวิธีการจัดการเรียนรู้

3.5  ด้านสื่อและแหล่งเรียนรู้

3.6  ด้านการวัดผลและประเมินผล

4.      ด้านระยะเวลา

เดือนตุลาคม 2560 – เดือนกันยายน 2561

นิยามศัพท์เฉพาะ

          Smart Farmer หมายถึง บุคคลที่มีความภาคภูมิใจในการเป็นเกษตรกร มีความรอบรู้ในระบบการผลิตด้านการเกษตรแต่ละสาขา มีความสามารถในการวิเคราะห์ เชื่อมโยงและบริหารจัดการการผลิตและการตลาดโดยใช้ข้อมูลประกอบการตัดสินใจ คำนึงถึงคุณภาพและความปลอดภัยของผู้บริโภค สังคมและสิ่งแวดล้อม

          แนวทางการส่งเสริมการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer หมายถึง วิธีการและขั้นตอนการดำเนินงานจัดการศึกษาเพื่อส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer ตามหลักสูตรการศึกษานอกระบบระดับการศึกษาขั้นพื้นฐาน แผนการเรียนรู้การปลูกข้าวโพดหวานอย่างเป็นระบบ ประกอบด้วย 6 องค์ประกอบ ได้แก่ 1) ด้านการบริหารจัดการ 2) ด้านหลักสูตรและเนื้อหา 3) ด้านผู้สอน 4) ด้านวิธีการจัดการเรียนรู้ 5) ด้านสื่อและแหล่งเรียนรู้ และ 6) ด้านการวัดผลและประเมินผล

ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ

1.    ได้แนวทางส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer เพื่อใช้เป็นแนวทางในการจัดการศึกษานอกระบบระดับการศึกษาขั้นพื้นฐานของ กศน.อำเภอ ที่สามารถนำปรับใช้ในการจัดกระบวนการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมที่เหมาะสมกับบริบทของพื้นที่และความต้องการของกลุ่มเป้าหมายและชุมชน

2.    ได้ กศน.อำเภอ ต้นแบบในการจัดการศึกษานอกระบบระดับการศึกษาขั้นพื้นฐานที่จัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmerเพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้แก่สถานศึกษาอื่น ๆ ในสังกัดสำนักงาน กศน.

กรอบแนวคิดการวิจัย

 

ภาพที่ 1 กรอบแนวคิดการวิจัย

เรื่อง การศึกษาแนวทางส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมสู่ Smart Farmer

กรณีศึกษา : กศน.อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่